Gustav Mahler

Στο όρθρο του «Η χιλιετία που έρχεται» (εφημερίδα «Καθημερινή» 14/2/1997) ο κ. Χρήστος Μαλεβίτσης, στοχαζόμενος πάνω στο ψυχανέμισμα των μηνυμάτων που στέλνουν συμβολικά τα περάσματα από τους κομβικούς συμβατικούς χρονοδείκτες της ανθρώπινης ιστορίας, παραθέτει απόσπασμα από το βιβλίο «Εικοστός Αιώνας», του Π. Κανελλόπουλου. Κατ' αυτόν... «όταν άρχισε ο αιώνας μας, κανένας μεγάλος άνθρωπος δεν βρέθηκε σε κρίσιμη σκοπιά... Οι κρίμες σκοπιές ήταν έρημες, αλλά κανένας δεν σκέφτηκε ότι υπάρχουν κι ότι είναι πάντα κρίσιμες».

Κι όμως, πιστεύω πως σε τέτοια ακριβώς σκοπιά βρέθηκε ένας μεγάλος τωόντι άνθρωπος που ήξερε να αφουγκράζεται τις χρησμωδίες της Σίβυλλας και να μας μεταδίδει , το νόημά τους με τη μυστηριακή υποβλητικότητα της μουσικής: ο Gustav Mahler (1860-1911).

Στο μεταίχμιο δύο σημαδιακών αιώνων, τέκνο του πολυτάλαντου και πολύπλαγκτου κεντροευρωπαϊκού Ιουδαϊσμού, ουσιώδους -πριν από τον εξολοθρεμό- ζυμωτικού συστατικού στον πνευματικό άρτο της Ηπείρου μας, με ανεξίτηλες τις πρώιμες ψυχικές αποτυπώσεις του θρηνητικού μέλους της Συναγωγής, ο Mahler ήταν από τη Μοίρα ταγμένος να γράψει τον μουσικό επίλογο μιας εποχής που χάθηκε στον ορυμαγδό του πολέμου. Του διπλού Αρμαγεδόνα, που δύο φορές μέσα στον αιώνα που λήγει σάρωσε την Ευρώπη.

Από τα τρίσβαθα του φυλετικού του υποσυνείδητου αναδύεται στη μουσική του ο απόηχος του ζοφερού μηνύματος του Προφήτη: (α) ...«μαιμάσσεται η ψυχή μου, σπαράσσεται η καρδία μου, ου σιωπήσομαι, ότι φωνήν σάλπιγγος ήκουσεν η ψυχή μου, κραυγήν πολέμου». Η ανέφελη αθωότητα γνώριμου παιδικού τραγουδιού μεταλλάσσεται σε πένθιμο εμβατήριο (3ο μέρος 1ης Συμφωνίας) και στο βάθος ανέμελων βιεννέζικων ρυθμών (Σκέρτσο 5ης Συμφωνίας) ενεδρεύουν δυσοίωνα ανακρούσματα κροταλισμών μακάβριου χορού. Προανακρούσματα της επερχόμενης συντριβής ενός κόσμου αισιόδοξων βεβαιοτήτων και πίστης στο μέλλον. Ενός καταδικασμένου κόσμου, τη διάλυση του οποίου, σαν αντανάκλαση παραμορφωτικού καθρέφτη, τη διαβλέπουμε στα επανερχόμενα, αλλοιωμένα πια, θέματα του. Προμηνύματα του τέλους μιας εποχής που είδε την κορύφωση του μεταχριστιανικού ευρωπαϊκού πνεύματος σε όλες του τις εκφάνσεις και ιδιαίτερα στη μουσική, την πιο χαρακτηριστική, την υψίστη του ίσως δημιουργία.

Όμως, η ακοίμητη ψυχή του Mahler, σε διαρκή αναζήτηση απαντήσεων στις μεταφυσικές ανησυχίες που τον τυραννούν, ανοίγει ταυτόχρονα παράθυρα στον μεταβαλλόμενο κόσμο που έρχεται (10η Συμφωνία). Η μουσική του, χωρίς να σπάει τους δεσμούς με το λαμπρό παρελθόν, προχωρεί πέρα από τα πρότυπα της εποχής του, ελευθερώνοντας νέες πηγές εκφραστικών δυνατοτήτων, τις οποίες έφεραν σε ακραία σημεία οι επίγονοι του, πιστοί στο αποδομητικό πνεύμα του αιώνα μας. Ο ίδιος χρησιμοποιεί την ελευθερία αυτή για την ολοκλήρωση του μουσικού οικοδομήματος του καιρού του με την ανάπτυξη -μέσα από ιδιοφυείς ηχοχρωματικές διεργασίες και ρυθμικές εναλλαγές-του δραματικού στοιχείου. Ανάπτυξη η οποία, σε συνδυασμό με την ένταξη της φωνής στα συμφωνικά του έργα (Συμφωνίες 2,3,4 και το Τραγούδι της Γης), τους προσδίδει βαθιά ανθρώπινο παλμό που εγγίζει τα μύχια της ψυχής. Όπως τούτο συμβαίνει σε καταληκτικά μέρη του έργου του, όπου η συμπυκνωμένη σε δεητική απαντοχή συναισθηματική φόρτιση απελευθερώνεται σε μια λυτρωτική έκλαμψη μουσικού φωτός.

Η ολοκλήρωση αυτή βαίνει και προς μιαν άλλη κατεύθυνση, ιδιαίτερης σημασίας στην ανακυκλούμενη αντιπαράθεση μας με τη Δύση: στον μακραίωνα, αρμονικό και καρποφόρο συγχρωτισμό του λυρικού λατινικού Νότου με την ελεγειακή κελτική Δύση και τον στοχαστικό τευτονικό Βορρά, που μας έδωσε το αγλάισμα της έντεχνης ευρωπαϊκής μουσικής, ο Mahler εισάγει, ενσωματώνοντας οργανικά -(όχι αποσπασματικά ή φολκλορικά)- αντίλαλους λυγμώδους μέλους από πανάρχαιες ανατολικομεσογειακές κοιτίδες, ευρύνοντας έτσι την οικουμενικότητα της μουσικής του έκφρασης.

Αυτά, ταπεινό αντίδωρο ευγνωμοσύνης για την ανεκτίμητη δωρεά ενός μεγάλου μουσικού δημιουργού.

Μυκηναϊκό τεχνικό θαύμα

Με την ευκαιρία των θερινών διακοπών εκατοντάδες χιλιάδες διέσχισαν ολοταχώς και αμέριμνα τον κάμπο της Κωπαΐδας. Ελάχιστοι ίσως σταμάτησαν για να επισκεφθούν το Κάστρο του Γλα, όπου ο ακαδημαϊκός κ. Σπύρος Ιακωβίδης διεξάγει αποκαλυπτικές ανασκαφές. Και πόσοι, άραγε, έχουν κάποια αμυδρή ιδέα πως το κάπως μονότονο αυτό τοπίο κρύβει ένα θαύμα τεχνικής, που οι Μινύες της Μυκηναϊκής Ελλάδας πραγματοποίησαν πριν από τρεισήμισι χιλιετίες και χίλια σχεδόν χρόνια πριν από το Ευπαλίνειο υδραγωγείο της Σάμου.

Εκεί, κοντά στον Ορχομενό, στη συμβολή του Μέλανος ποταμού και του Βοιωτικού Κηφισού, οι Μινύες ξεκίνησαν μεγάλο ανάχωμα, το οποίο βαίνοντας παράλληλα με τα βραχώδη πρανή της βόρειας όχθης της Κωπαϊδας, περιόριζε τα νερά των δύο ποταμών σε μία ευρεία πλωτή αύλακα που κατέληγε στις καταβόθρες, στην ανατολική εσχατιά της λίμνης, έξι χιλιόμετρα από την παραλία του Ευβοϊκού, απόσταση που δεν απέκλειε τη δια ξηράς διαπεραίωση των πλοίων από την αύλακα στη θάλασσα. Η αύλαξ αυτή, μήκους άνω των 35 χιλιομέτρων και η παράλληλη λεωφόρος που «επέστεφε» το μέγα ανάχωμα χάριζαν στο μεσόγειο Ορχομενό τα στρατηγικά πλεονεκτήματα που τον καθιστούσαν τη ναυτική εκείνη δύναμη, η οποία έστειλε στον Τρωικό πόλεμο τις τριάντα «γλαφυρές» νήες. Η παρεπόμενη ναυπηγική δραστηριότητα, που περιελάμβανε βέβαια την κατασκευή κουπιών -«κώπας»- έδωσε το όνομα σε πόλισμα καθώς και στην περιοχή της λίμνης. Η χάρις στην αύλακα αποστράγγιση μεγάλου μέρους της λίμνης, ολοκληρούμενη με τη μέθοδο των περιμαντρωμένων «πόλντερ», που εφάρμοσαν και οι Ολλανδοί πάνω από τρεις χιλιάδες χρόνια αργότερα, προνοούσε και για την ύπαρξη στο βαθύτερο τμήμα της αναγκαίας εκτάσεως για την υποδοχή των υδάτων από ενδεχόμενες υπερχειλίσεις των ποταμών, από τις οποίες η περιμάντρωση προστάτευε τα καλλιεργούμενα «πόλντερ». Ο προκύπτων γεωργικός πλούτος έδινε στον Ορχομενό ανάλογη οικονομική δύναμη, παράλληλα με τη στρατηγική.

Όλα αυτά τα θαυμαστά (σχετική μνεία από τον αρχαιολόγο κ. Μαριολάκο στην «Κ» 8/7/95), αξιολογότερα ίσως από τα πασίγνωστα υδραυλικά έργα των Ασσυροβαβυλωνίων, προσφέρονται σε τρίτομη πραγματεία, υπόδειγμα τευτονικής εμβρίθειας και μεθοδικότητας, από διακλαδική ομάδα επιστημόνων του Τεχνικού Πανεπιστημίου του Μονάχου, υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Δρ J. Knauss.

Θα ήταν ευχής έργον, κάποιος εμπνευσμένος χορηγός να αναλάμβανε τα έξοδα μετάφρασης και έκδοσης του μνημειώδους αυτού έργου που, αποκαλύπτοντας τις απροσδόκητα προηγμένες τεχνικές επιδόσεις των Μυκηναίων Ελλήνων, συμπληρώνει στον τεχνικό τομέα το έργο της αποκρυπτογράφησης από τον Ventris της μυκηναϊκής γραφής (Γραμμικής Β), που διεύρυνε τα όρια της «φθεγγόμενης» ιστορίας μας ως τα μέσα της δεύτερης χιλιετίας π.Χ.

Η επιστροφή του Οργάνου

Είδε το φως στη φωτοδότρα τούτη γη. Στη γη που φύλαξε στοργικά για δύο χιλιάδες χρόνια τα λείψανα του, για να μας τα αποδώσει πρόσφατα στο Δίο. Συνόδευσε αρχαίες γιορτές και εντυπωσίασε αργότερα έκθαμβους βάρβαρους στα μυθώδη ανάκτορα της Βασιλεύουσας. Έγινε δώρο πολύτιμο κραταιού Βυζαντινού αυτοκράτορα προς την άξεστη ακόμη τότε Δύση. Ήρθε κατόπιν η κατάρα της τουρκικής κατάκτησης να μας καταδικάσει στο ψυγείο της ιστορίας για μισή χιλιετία. Κι ίσως ακόμη να μην έχουμε συνέλθει από το ψύχος. Στο μεταξύ η Ευρωπαϊκή Δύση, βγαίνοντας από το μεσαιωνικό χειμώνα, εισερχόταν σε μια - χαμένη για μας - ζωογόνο άνοιξη, όπου οι σπόροι της ελληνορωμαϊκής κληρονομιάς, γονιμοποιημένοι με το σφρίγος νέων, άφθαρτων γενών, ετοίμαζαν πολύτιμους καρπούς. Και παίρνοντας τους θησαυρούς του κλασικού κόσμου που κατέρρεε, πρόσθεσε τον δικό της ιδιοφυή δυναμισμό. Έδωσε φτερά στην ύλη υψώνοντας εκπληκτικούς καθεδρικούς ναούς ν' αγγίζουν τον ουρανό. Μα πάνω απ' όλα, σε μια δημιουργική διαδικασία αιώνων χάρισε στην ανθρωπότητα το υψηλότερο επίτευγμα της, το θαύμα της Ευρωπαϊκής Μουσικής.

Συνταιριάζοντας τον ελεύθερο κυματισμό του μουσικού αισθήματος με του μυαλού την πειθαρχημένη δομική δύναμη σε μια πρωτόγνωρη θεϊκής έμπνευσης πολυφωνική διαλεκτική, ξεπέρασε ό,τι μέχρι τότε είχε κατακτήσει το ανθρώπινο πνεύμα σε όλα τα πλάτη της γης.

Και έγινε η Ευρώπη πηγή αέναης μουσικής προσφοράς και μαγικό χωνευτήρι ξένων μουσικών τρόπων. Μεταμόρφωσε τον άναρθρο αραβικό γόο σε σφριγηλή και πάλλουσα ισπανική μουσική. Ανάπλασε τον θρήνο της ιουδαϊκής συναγωγής, φθάνοντας στις υπερκόσμιες σφαίρες της Μαλεριανής λυτρωτικής έκστασης. Με την προσιδιάζουσα ιδιοφυία αντέστρεψε την αρχική έννοια της ατομικής άμιλλας του λατινικού "Concerto" σε συλλογική, συντονισμένη συμβολή πλειάδος εκτελεστών στην πραγμάτωση πολυδιάστατου έργου, πριν καν η αρχή αυτή βρει ευρεία εφαρμογή στον τομέα της παραγωγικής διαδικασίας, όπου έκανε δυνατό το αντίστοιχο μετεωρικό άλμα του σύγχρονου τεχνικού πολιτισμού.

Ίσως η επιστροφή του Οργάνου στη γενέτειρά του σημάνει την απελευθέρωσή μας από βαλκανογενείς αγκυλώσεις και την πληρέστερη ψυχική, επανένταξή μας στο δημιουργικό ευρωπαϊκό πνεύμα πρόσφορο, όπως εξ άλλου έχει αποδειχθεί, σε κάθε γόνιμο συγκερασμό.

(Μ)Ονομα(νια) και πάλι

Σκιαμαχούμε και ερίζουμε περί Μακεδόνων σκιάς. Σκιάς η οποία έχει αποκρύψει απο την όρασή μας τους πραγματικούς κινδύνους που αποκρυσταλλώνονται στα βόρεια σύνορα μας. Εκεί όπου οι εξ ανατολών παγίως απειλητικοί «γείτονές» μας με μακρόπνοο σύστημα, επίμονη και διερευνητική φαντασία χτίζουν πάνω από το κεφάλι μας γέφυρα προς τη δύση πολλαπλών λωρίδων επικοινωνίας, πολιτικής, στρατιωτικής οικονομικής και ενεργειακής. Κάτω από αυτή τη γέφυρα, αν δεν προσέξουμε, θα βρεθούμε, σαν τους γνωστούς περιθωριακούς απόκληρους της τύχης. Εμείς, αντί ν' αντιμετωπίσουμε τον κίνδυνο με ρεαλιστικές πρωτοβουλίες, κολλήσαμε στο «όνομα», σαν πεισματωμένα νήπια, ανήμπορα κραυγάζοντας μπροστά στην «αδικία των μεγάλων». Αρνούμαστε χωρίς συζήτηση και δεν προτείνουμε τίποτε το εποικοδομητικό. Οι πολιτικοί μας; Εκτός μιας - δυο εξαιρέσεων (π.χ. Κύρκος), κομματικοί μάγειροι ευτελών παραδοσιακών εδεσμάτων που διεγείρουν τον εθνικό μας ουρανίσκο χωρίς να τρέφουν το σώμα του έθνους. Αυτά μας διαφημίζουν, αυτά τους ζητάμε, αυτά μας σερβίρουν.

Και ο φαύλος κύκλος συνεχίζεται ατέρμων. Το "πολιτικό κόστος" έχει ανεπανόρθωτα διαβρώσει το πολιτικό ήθος και εξαλείψει ολοσχερώς το θάρρος για υπεύθυνη ενημέρωση του πολίτη (αν υπάρχει ακόμη αυτός και δεν τον έχει καταβροχθίσει ο «λαός»). Ενημέρωση ως προς την πραγματικότητα των διεθνών συσχετισμών και την ανάγκη -μέσα στα πλαίσια που η πραγματικότητα αυτή διαγράφει- μελετημένης ιεράρχησης στόχων, με υποχωρήσεις στα ελάσσονα για την επίτευξη του μείζονος.

Το επιστέγασμα, η παραλυτική αποχή από κάθε θετική πρόταση και πρωτοβουλία -που έτσι αναπόφευκτα εκχωρείται στην καιροφυλακτούσα άλλη πλευρά- και η πρωτοφανής επιλογή της παρελκυστικής εκκρεμότητας, την ώρα που ξέρουμε πως ο χρόνος δουλεύει εις βάρος μας. Αλλά βέβαια υπάρχει πάντοτε η σιγουριά του δημοφιλούς μας άλλοθι: για ό,τι συμβεί θα φταίει, ως γνωστόν, η κοινή συνωμοσία εχθρών και φίλων κατά της χώρας μας.

Γύρω από το «ΟΧΙ»

Είμαστε, πιστεύω, ένας βαθιά δημοκρατικός λαός, οξύτατα αλλεργικός σε κάθε μορφή δικτατορίας. Επομένως δεν θα μπορούσε ποτέ να μας ταιριάζει το καθεστώς της 4ης Αυγούστου. Όμως τα αισθήματα μας αυτά δεν θα έπρεπε να μας οδηγούν σε υπερβολές ως προς την ερμηνεία ιστορικών γεγονότων.

Το επίσημο ΟΧΙ, που για λογαριασμό ολόκληρου του έθνους, του οποίου ερμήνευε τον ενιαίο παλμό, όρθωσε απέναντι στον Ιταλό δικτάτορα ο Ιωάννης Μεταξάς, δεν υπήρξε κατ' ανάγκην προϊόν άνωθεν επιταγής. (Άγγλοι, Γεώργιος). Αν αναλογιστούμε εξάλλου την τραγική θέση του ελεύθερου κόσμου την εποχή εκείνη, με τον κραταιό άξονα κυρίαρχο στην Ευρώπη μετά τη συντριβή της Γαλλίας και των συμμάχων, με τη ναζιστική Γερμανία και την κομμουνιστική Ρωσία καθισμένες σε αγαστή συνύπαρξη πάνω στο πτώμα της διαμελισμένης Πολωνίας, βλέπουμε πόσα δικαιολογητικά θα είχε κάποιος που θα έβαζε πάνω απ' όλα τις «φασιστικές» του πεποιθήσεις, να καταφύγει, αντί του ΟΧΙ, σε μια εύσχημη υποχώρηση. Όπως συνέβη σε τόσες άλλες χώρες.

Πιστεύω πως σε ορισμένες στιγμές, απέναντι στην πρόκληση της μοίρας, ο άνθρωπος μπορεί να αρθεί πάνω από αδυναμίες και μικροψυχίες και να ξεπεράσει κατά πολύ το φυσικό του ανάστημα. Ενα τέτοιο φαινόμενο νομίζω πως έχουμε στην προκειμένη περίπτωση.

Αυτά, με αφορμή το άρθρο του κ. Γ. Λεονταρίτη, «Η αθέατη πλευρά του ΟΧΙ» στο επετειακό αφιέρωμα της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ, όπου ο αναγνώστης έχει ενίοτε την εντύπωση ότι διαβάζει κάποιο «χρονικό μιας προαναγγελθείσας ήττας» και αναρωτιέται πώς γίνεται μέσα σε τόση σήψη και έτσι... «απροετοίμαστοι» (SIC) να φτάσουμε στο μεγαλούργημα του αλβανικού έπους. Κι ο νους διαπορών πάει σε μια σύγκριση του κλίματος του Οκτωβρίου 1940 με εκείνο της τραγικής διάλυσης του στρατού μας στη Μέση Ανατολή κατά τη διάρκεια του Πολέμου της Ερήμου. Όσο για τον άκρως προσεκτικό κυβερνητικό χειρισμό του τορπιλισμού της Έλλης, μιας προφανούς ιταλικής «προβοκάτσιας», για την οποία κανείς δεν είχε την παραμικρή αμφιβολία, μήπως τάχα θα έπρεπε να οργανωθεί παλλαϊκό συλλαλητήριο με αντιιταλικά συνθήματα και φιλοπόλεμες ιαχές; Μα ίσως αυτό ακριβώς περίμενε η Ιταλία ως αφορμή για να αρχίσει ενδεχομένως επίθεση το καλοκαίρι, τότε που οι συνθήκες ήταν απείρως ευνοϊκότερες γι' αυτήν. Ότι επακολούθησε είναι περίτρανη απόδειξη πως ο λαός, και όχι μόνον αυτός, ήταν - χωρίς φανφάρες - και ενήμερος και πανέτοιμος για τη μεγάλη δοκιμασία.

Οι Αθίγγανοι

Τώρα που οι αγελαίοι (κ) οπαδοί γύρισαν πίσω στα μαντριά τους, καιρός είναι να σοβαρευτούμε (αν γίνεται) και να κοιτάξουμε τα μεγάλα προβλήματα μας. Αναντίρρητα, από τα σοβαρότερα είναι η εξ' ανατολών μόνιμη επιβουλή των «γειτόνων» μας, που απροκάλυπτα πλέον εκδηλώνεται στη Θράκη με τη γνωστή τους επιμονή και μεθοδικότητα.

Στο γράμμα του, «Πομάκοι και Τσιγγάνοι» (ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 22 Σεπτεμβρίου), ο κ. Β. Καραβάς επισημαίνει το «καπέλωμα» των ανωτέρω από τους τουρκογενείς και προτείνει την εκλογή δικών τους (Πομάκων και Τσιγγάνων) αντιπροσώπων στο Ελληνικό Κοινοβούλιο.

Ειδικά ως προς τους Τσιγγάνους, νομίζω ότι για τον απεγκλωβισμό τους από την οπισθόβουλη τουρκική περίπτυξη και ως ελκυστικό πόλο συσπείρωσης και πολιτισμικής αναβάθμισης θα μπορούσαμε να τους προσφέρουμε και την παράλληλη διδασκαλία της γλώσσας τους, η οποία και θα τονώσει τη συνείδηση της ξεχωριστής τους ταυτότητας.

Πριν από έναν αιώνα και πλέον ένας ιδιοφυής Ελληνας Κωνσταντινουπολίτης, γεννημένος στη Χίο, ο Αλέξανδρος Πασπάτης (1814-1891), γιατρός σπουδασμένος στην Αμερική και την Ευρώπη, σοφός βυζαντινολόγος και γλωσσολόγος, υπήρξε από τους διεθνώς αναγνωρισμένους θεμελιωτές της έρευνας γύρω από την καταγωγή και τη γλώσσα των Αθιγγάνων. Δίνοντας συνέχεια στο πρωτοποριακό έργο του Α. Πασπάτη, το αξιολογότατο Ίδρυμα Μελετών της Χερσονήσου του Αίμου π.χ. θα μπορούσε να οργανώσει Κέντρο μελέτης και διδασκαλίας της γλώσσας των Αθιγγάνων (ROMANI).

Και ιστορικοί ακόμη λόγοι συνηγορούν για την πρωτοβουλία αυτή, δεδομένου ότι στη μακρά τους πορεία από την κοιτίδα τους την Ινδία και πριν διασκορπιστούν σε όλη την Ευρώπη, οι Αθίγγανοι έμειναν για μεγάλο χρονικό διάστημα στο χώρο του Βυζαντίου, πράγμα που πιστοποιείται μεταξύ των άλλων και από τον αριθμό ελληνικών λέξεων (90), που είναι ενσωματωμένες στο βασικό λεξιλόγιο της ευρείας διασποράς τους (και εκτός Ελλάδος). Σε αντάλλαγμα έχουμε πάρει κι εμείς κάποιες δικές τους, π.χ. παλαιότατα τους λαογραφικούς «καλικάντζαρους» (KALE-μαύρος, KAJARO-άνθρωπος) και πρόσφατα τη φοβερή «νταλίκα» (TALIGA - η μεγάλη σκεπαστή άμαξα των μετακινήσεων τους).

Προσέτι, σε μερικές χώρες της Δύσης, λόγω της ενδιάμεσης ελληνικής τους αφετηρίας, οι Αθίγγανοι, ανάμεσα στα πολλά άλλα ονόματα που τους δόθηκαν (Αιγύπτιοι, Σαρακηνοί, Βοημοί, κ.ά.) κατά καιρούς, ονομάστηκαν και «γραικοί» (GRECS), απ' όπου ενδεχομένως πηγάζει και η γνωστή παρεξήγηση, η οποία συνδέει το όνομα μας με κάποιες χαρτοπαικτικές αταξίες.

Άραβες και Ισραήλ

Στο ενδιαφέρον άρθρο του, "Η ειρήνη στη Μ. Ανατολή και η τύχη των Κούρδων" (Καθημερινή, 23 Σεπτεμβρίου), ο κ. Γ. Χρυσάφης κάνει στην αρχή μια αναφορά στο Ισραήλ, του οποίου, λεει, η "εδαφική κυριαρχία επεκτάθηκε με σειρά πολέμων και αποικισμών". Δίνεται ίσως έτσι η εντύπωση πως η επέκταση αυτή ήταν αποτέλεσμα κατακτητικών πρωτοβουλιών του Ισραήλ. Όμως τα πράγματα δεν έχουν, νομίζω, έτσι.

Όταν, τέλη Νοεμβρίου 1947, ο ΟΗΕ δημιούργησε το Ισραήλ, χαράζοντας στην Παλαιστίνη ένα άκρως αμφίβολης βιωσιμότητας κρατίδιο, -ένα κυριολεκτικά διάτρητο χαρτογραφικό ράκος για τα περισωθέντα ράκη μιας μονίμως κατατρεγμένης φυλής- έπεσαν πάνω του για να το εξοντώσουν όλοι οι Άραβες της περιοχής.

Η φανατικά ανυποχώρητη απόφαση να ρίξουν τους Εβραίους στη θάλασσα υπήρξε έκτοτε ο αμετακίνητος και δηλωμένος στόχος σύμπαντος του αραβικού κόσμου. Με εξαίρεση τον πόλεμο του Ιουνίου 1967, όπου το Ισραήλ πρόλαβε και χτύπησε πρώτο τον απειλητικό κλοιό των συγκεντρωμένων αραβικών δυνάμεων, τόσο οι αρχικές πολύμηνες εχθροπραξίες του 1948, όσο και ο πόλεμος του Οκτωβρίου 1973 ξεκίνησαν με πολυμέτωπη επίθεση των ομόρων αραβικών κρατών. Ωστόσο, παρά τις επανειλημμένες αυτές απόπειρες, το εγχείρημα δεν επέτυχε και μάλιστα είχε αντίθετα από τα προσδοκώμενα από τους Αραβες αποτελέσματα. Οι λόγοι ερμηνεύονται συνήθως ανάλογα με τις συναισθηματικές προκαταλήψεις του καθενός.

Όλα αυτά όμως οδήγησαν στην προσφυγιά μυριάδες δυστυχισμένων ανθρώπων και από τα δύο μέρη Συστηματικά διεκτραγωδείται η δυστυχία των Παλαιστινίων προσφύγων. Όμως δεν αναφέρεται καθόλου η αντίστοιχη περίπτωση μερικών εκατοντάδων χιλιάδων ξεριζωμένων Εβραίων, που οι Άραβες έδιωξαν μετά το 1948 από ανθούσες προαιώνιες εστίες, από τον Ατλαντικό ως τον Περσικό Κόλπο και από τη Συρία ως την Υεμένη. Εστίες, που οι περισσότερες υπήρχαν και πριν από τον ερχομό των Αράβων κατακτητών τον 7ο αιώνα. Κι αυτό, γιατί το Ισραήλ απορρόφησε και αποκατάστησε γρήγορα τους δικούς του πρόσφυγες στον ελάχιστο χώρο που διαθέτει.

Αντιθέτως, ο αραβικός κόσμος, απέραντος σε έκταση και με τον πλούτο μεγίστων αποθεμάτων πετρελαίου, δεν μπόρεσε, ή μάλλον δε θέλησε να δώσει λύση στο πρόβλημα των «αδελφών» Παλαιστινίων προσφύγων, προτιμώντας τη μονιμοποίηση των παλαιστινιακών γκέτο, επειδή αυτά προσέφεραν μοχλούς · άσκησης πολιτικής, συχνά μεγαλοπράγμονος και τυχοδιωκτικής, προς παράκαμψη και συγκάλυψη εσωτερικών αδιεξόδων. Το αποτέλεσμα ήταν η απελπισμένη καταφυγή των Παλαιστινίων στην τυφλή τρομοκρατία με τα τόσα αθώα θύματα της.

Αυτά, ως αναγκαίος, νομίζω, αντίλογος στον επί του θέματος μονόλογο, τον οποίο συνήθως ακούμε. Ας ελπίσουμε πως η πρόσφατη ιστορική χειραψία θα μπορέσει τελικά να κλείσει αυτό το θλιβερό κεφάλαιο, μεταθέτοντάς το στο χώρο του ιστορικού παρελθόντος.