Θλιβερές διαπιστώσεις

Ενώ εμείς, δεκαετίες τώρα, αναχαράζουμε ακόμη στα χαρτιά τα "μεγάλα έργα" του εσωτερικού, Εγνατία, ζεύξη Ρίου-Αντίρριου, κ.λ.π., γιά δεύτερη φορά μέσα στον Ιούλιο, (4/7ου: "Τούρκοι επιχειρηματίες στη Ρωσία". 22/7ου: "Τουρκία: ερείσματα στις αγορές της Αν. Ευρώπης".-ΟΙΚΟΝΟΜ1ΚΗ "Κ"), επανέρχεται στην εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ το μείζον θέμα της δυναμικής και πλουτοφόρας παρουσίας της Τουρκίας στον υπό διαμόρφωση χώρο της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και της Κεντρικής Ασίας. Οικιστικά προγράμματα, χαλυβουργεία, διυλιστήρια, εργοστάσια πετροχημικών και κεραμικών, νοσοκομεία, εμπορικά κέντρα, γέφυρα στο Δούναβη, αεροδρόμια και οδικός άξων Αυστρίας-Ουκρανίας, έργα προϋπολογισμού συνολικώς δισεκατομμυρίων δολλαρίων που θα εκτελεστούν και με επιχώριες συνεργασίες, δίνουν το μέτρο του τουρκικού εγχειρήματος.

Με θλίψη ανατρέχει η μνήμη στο όχι τόσο μακρινό παρελθόν, όταν οι ελληνικές κατασκευαστικές εταιρείες με το υψηλής τότε στάθμης τεχνικό προσωπικό έδιναν το δημιουργικό και εύφημο παρών στις χώρες της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής και ο ιδιοφυής πρωτοπόρος Απόστολος Δοξιἐδης, με λαμπρό επιτελείο άξιων συνεργατών, καινοτομούσε από το νεοπαγές Ισλαμαμπάντ και τη Βαγδάτη ως την πρωτεύουσα των Η.Π.Α., αναγνωριζόμενος διεθνώς ως ο θεμελιωτής της "Οικιστικής".

Οι εμφανισθέντες έκτοτε στο πολιτικό προσκήνιο νέοι Αλκιβιάδαι, με την "κυβεία" που παρηχεί σημαδιακά στον πυρήνα του ονόματος, έκδηλη στην πολιτική τους δραστηριότητα, κατάφεραν να αντιστρέψουν δραματικά αυτή τη θαρραλέα και δημιουργική εξωστρέφεια, σαλαγώντας με κοινωνικοφανή (παρ)οράματα το αποπροσανατολισμένο πλήθος στις θερμοκοιτίδες του Δημοσίου και των ΔΕΚΟ, όμηρο αλλά και διαμορφωτή συνάμα κομματικών και μόνο σκοπιμοτήτων. Σκοπιμοτήτων που δεν άφησαν ανεπηρέαστη και την απόδοση των πνευματικών φυτωρίων, τα οποία εξασφάλιζαν στο παρελθόν την ποιότητα της τεχνικής παρουσίας μας στο εξωτερικό.

Τώρα χρειάζεται διπλός κόπος και άδηλος χρόνος γιά τη διόρθωση της αδιέξοδης πορείας και την επαναφορά της στη σωστή κατεύθυνση που σχεδόν όλοι πιά αναγνωρίζουν ως αναγκαστικό μονόδρομο, όπως θα έπρεπε να το είχαν αντιληφθεί και αντιμετωπίσει από την αρχή ηγήτορες άξιοι του ονόματος. Και οι χαμένες ευκαιρίες δεν ανακτώνται.

«Λαζαρικά» Παλιάς Αθήνας

Τα έθιμα πεθαίνουν και οι μνήμες τους χάνονται. Στα πρόθυρα μιας τέτοιας οριστικής εξαφάνισης, όταν ελάχιστοι πια απομένουν από τους αυτόπτες μάρτυρες, θα άξιζε, πιστεύω, να περισωθεί δια της καταγραφής ένα γραφικό έθιμο, ζωντανό ακόμη στην καρδιά της Παλιάς Αθήνας ως τα χρόνια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Πρόκειται για κάτι ιδιόμορφα «Λαζαρικά», όπως λέγονται τα κάλαντα που τραγουδιούνται στην Ανάσταση του Λαζάρου, έθιμο που τείνει να εκλείψει και στη λοιπή χώρα. Η ιδιομορφία των αθηναϊκών Λαζαρικών έγκειται στο γεγονός ότι τα τραγουδούσαν αρβανίτικα τσιγγάνες από τα περίχωρα, όπου η μακροχρόνια συμβίωση με τους Αρβανίτες των Μεσογείων είχε εξαλβανίσει γλωσσικά το τσιγγάνικο (γύφτικο) στοιχείο.

Περνούσαν λοιπόν τότε οι τσιγγάνες με τη χαρακτηριστική τους φορεσιά από τα σπίτια της Πλάκας κρατώντας μικρό πάσσαλο (σαν τον πλάστη για το άπλωμα της ζύμης) με ένα πάνινο ομοίωμα του Λαζάρου, υποτίθεται, στην κορυφή του και κραδαίνοντας το πάνω - κάτω, συμβολικά ίσως για την ανάσταση του, έλεγαν σε ρυθμό και ήχο ταχταρίσματος το εξής τετράστιχο: «Ερδε Λάζαρε περδέ / έρδε νούσεγια ερέ / Νουκ κουγκάρε, νουκ αγγίρε / τον σταύρωσαν Μονομπίρε».

Με τις σχετικές για τη σωστή απόδοση επιφυλάξεις, που αναγκαστικά γεννά το πέρασμα τόσο του χρόνου όσο και της ξένης λαλιάς από στόμα σε στόμα, το νόημα ήταν: «Ήρθε ο Λάζαρος στη γη (κάτω) / ήρθε η νύφη η νέα / Δεν μεταλαβαίνουν, δεν νηστεύουν / (διότι) τον σταύρωσαν τον Μονογενή». Για φιλοδώρημα μάζευαν στο ταγάρι τους τα περισσεύματα του φαγητού που η αυστηρή νηστεία των επομένων ημερών καθιστούσε απαγορευμένα για τους πιστούς Αθηναίους της εποχής.

Το πρώτο δίστιχο απηχεί τον κοινό σε πλείστα Λαζαρικά παραλληλισμό της Ανάστασης του Λαζάρου με την ανοιξιάτικη ανάσταση της φύσης, όπως υποδηλώνεται και στον μύθο της Περσεφόνης - Κόρης. Το δεύτερο δίστιχο ερμηνεύει την αβέβαιη θρησκευτικότητα των Τσιγγάνων - Γύφτων (άρνηση μετάληψης και νηστείας) με την υπαινικτική αναφορά στη λαϊκή δοξασία, κατά την οποία τα καρφιά της Σταύρωσης του Μονογενούς τα είχαν κατασκευάσει οι Γύφτοι. Ολόκληρο το τετράστιχο, συγκόλληση ίσως τμημάτων από δύο αυτοτελή αρχικά αρβανίτικα στιχουργήματα, μοιάζει κατάλληλα διασκευασμένο για την περίσταση από τους Τσιγγάνους -Γύφτους των Μεσογείων για τη συλλογή τροφίμων από τη σχετικά ευπορότερη πρωτεύουσα.

Κρειττότερόν εστιν ειδέναι.

«Κρειττότερόν εστιν ειδέναι...εν μέση τη πόλει φακιόλιον βασιλεύον Τούρκων, ή καλύπτραν λατινικήν». Η φορτωμένη με ολέθριες συνέπειες ιστορική αυτή φράση του Μεγάλου Δούκα Λουκά Νοταρά, ανώτατου, μετά τον Αυτοκράτορα, βυζαντινού αξιωματούχου, δεν ήταν απόρροια προσωπικής τυφλής εμπάθειας, αλλά απηχούσε τα αισθήματα της μεγίστης πλειοψηφίας των τελευταίων θλιβερών καταλοίπων του πάλαι ποτέ ακμαίου βυζαντινού πληθυσμού και των άλλοτε ικανών αρχόντων του.

Και ο μεν τουρκόφιλος Νοταράς περιέπεσε σύντομα στη δυσμένεια του Πορθητή, επειδή δεν έστεργε να του παραδόσει τον πανέμορφο μικρότερο γιο του, βορά στις βδελυρές επιθυμίες του Ασιάτη. Πριν αποκεφαλιστεί όμως, ο δύστηνος Νοταράς υποχρεώθηκε να παρακολουθήσει την ακατονόμαστη ατίμωση των δύο μεγαλυτέρων παλικαριών του από τους κτηνώδεις κατακτητές, που στο τέλος τα αποκεφάλισαν μπροστά στα μάτια του πατέρα τους. Το δε Εθνος δεν φαίνεται να έχει εξοφλήσει ακόμη στο ακέραιο το τίμημα της τραγικής αυτής επιλογής.

Ποιος θα το περίμενε, όμως, πως ακόμη και σήμερα ζουν και βασιλεύουν μεταξύ μας οι πνευματικοί επίγονοι των Νοταράδων. Πέρσι, από το βήμα προαστιακού Πνευματικού Κέντρου, λειτουργός ανωτάτου πνευματικού ιδρύματος διακήρυττε ότι περίπου χάρις στην τουρκική κατάκτηση διασώσαμε τον ελληνισμό μας με τα «προνόμια» που απέσπασε δήθεν από τον κατακτητή η Εκκλησία. Αποσιώπησε βέβαια το εξοντωτικό αντάλλαγμα: τη σύμπραξη των δεσμωτών με τον τύραννο στον ερμητικό αποκλεισμό τους από την πνευματική απογείωση της αναγεννώμε-νης Δ. Ευρώπης, -κύριο στόχο του δόλιου Ασιάτη- ο οποίος κατοχύρωσε οιονεί θεσμικά το αντιδυτικό φρόνημα κλήρου και λαού, ως το ισχυρότερο έναντι της Δύσης ιδεολογικό προμαχώνα που εξασφάλιζε, μέσω της απομόνωσης, τη μακροβιότητα της σκοτεινής δεσποτείας του. Κάποια ίχνη από αυτό το τεσσάρων αιώνων σκοτάδι είναι ακόμη ορατά στον ελληνικό ορίζοντα. Αντιπαρήλθε επίσης το γεγονός ότι και υπό ενετική κυριαρχία τα Επτάνησα και η Κρήτη, όχι μόνον δεν έχασαν την ελληνικότητα τους, αλλά γνώρισαν και μια γνήσια ελληνική πολιτισμική άνθιση.

Στη συνέχεια καταλόγισε βαρύτατες ευθύνες στον γενοβέζο πολέμαρχο Ιουστινιάνη, γιατί τάχα με την αποχώρηση του κατάφερε θανάσιμο πλήγμα στην άμυνα της Πόλης, παραλείποντας να αναφέρει ότι ο ανδρείος αυτός εθελοντής υπερασπιστής της Βασιλεύουσας αποσύρθηκε από τις επάλξεις μόνο ύστερα από το σοβαρό τραυματισμό του, που του στοίχισε τη ζωή λίγο χρόνο αργότερα.

Ως επιστέγασμα του λόγου εξέφρασε την πεποίθηση (χωρίς να έχει αποδείξεις, όπως ομολόγησε) ότι την Κερκόπορτα πρέπει να την άνοιξε ασφαλώς κάποιος Φρά-γκος!

Ομως την Κερκόπορτα, αν αυτή χρειαζόταν για να πέσει η Πόλη, την κρατούσε ορθάνοιχτη η μοιραία φράση του Νοταρά.

Αυτά, συμπληρωματικά στο τεκμηριωμένο σημείωμα «Οι υπερασπιστές της Βασιλεύουσας», του κ. Α. Ξανθία στην «Κ» 4/6.

Gustav Mahler

Στο όρθρο του «Η χιλιετία που έρχεται» (εφημερίδα «Καθημερινή» 14/2/1997) ο κ. Χρήστος Μαλεβίτσης, στοχαζόμενος πάνω στο ψυχανέμισμα των μηνυμάτων που στέλνουν συμβολικά τα περάσματα από τους κομβικούς συμβατικούς χρονοδείκτες της ανθρώπινης ιστορίας, παραθέτει απόσπασμα από το βιβλίο «Εικοστός Αιώνας», του Π. Κανελλόπουλου. Κατ' αυτόν... «όταν άρχισε ο αιώνας μας, κανένας μεγάλος άνθρωπος δεν βρέθηκε σε κρίσιμη σκοπιά... Οι κρίμες σκοπιές ήταν έρημες, αλλά κανένας δεν σκέφτηκε ότι υπάρχουν κι ότι είναι πάντα κρίσιμες».

Κι όμως, πιστεύω πως σε τέτοια ακριβώς σκοπιά βρέθηκε ένας μεγάλος τωόντι άνθρωπος που ήξερε να αφουγκράζεται τις χρησμωδίες της Σίβυλλας και να μας μεταδίδει , το νόημά τους με τη μυστηριακή υποβλητικότητα της μουσικής: ο Gustav Mahler (1860-1911).

Στο μεταίχμιο δύο σημαδιακών αιώνων, τέκνο του πολυτάλαντου και πολύπλαγκτου κεντροευρωπαϊκού Ιουδαϊσμού, ουσιώδους -πριν από τον εξολοθρεμό- ζυμωτικού συστατικού στον πνευματικό άρτο της Ηπείρου μας, με ανεξίτηλες τις πρώιμες ψυχικές αποτυπώσεις του θρηνητικού μέλους της Συναγωγής, ο Mahler ήταν από τη Μοίρα ταγμένος να γράψει τον μουσικό επίλογο μιας εποχής που χάθηκε στον ορυμαγδό του πολέμου. Του διπλού Αρμαγεδόνα, που δύο φορές μέσα στον αιώνα που λήγει σάρωσε την Ευρώπη.

Από τα τρίσβαθα του φυλετικού του υποσυνείδητου αναδύεται στη μουσική του ο απόηχος του ζοφερού μηνύματος του Προφήτη: (α) ...«μαιμάσσεται η ψυχή μου, σπαράσσεται η καρδία μου, ου σιωπήσομαι, ότι φωνήν σάλπιγγος ήκουσεν η ψυχή μου, κραυγήν πολέμου». Η ανέφελη αθωότητα γνώριμου παιδικού τραγουδιού μεταλλάσσεται σε πένθιμο εμβατήριο (3ο μέρος 1ης Συμφωνίας) και στο βάθος ανέμελων βιεννέζικων ρυθμών (Σκέρτσο 5ης Συμφωνίας) ενεδρεύουν δυσοίωνα ανακρούσματα κροταλισμών μακάβριου χορού. Προανακρούσματα της επερχόμενης συντριβής ενός κόσμου αισιόδοξων βεβαιοτήτων και πίστης στο μέλλον. Ενός καταδικασμένου κόσμου, τη διάλυση του οποίου, σαν αντανάκλαση παραμορφωτικού καθρέφτη, τη διαβλέπουμε στα επανερχόμενα, αλλοιωμένα πια, θέματα του. Προμηνύματα του τέλους μιας εποχής που είδε την κορύφωση του μεταχριστιανικού ευρωπαϊκού πνεύματος σε όλες του τις εκφάνσεις και ιδιαίτερα στη μουσική, την πιο χαρακτηριστική, την υψίστη του ίσως δημιουργία.

Όμως, η ακοίμητη ψυχή του Mahler, σε διαρκή αναζήτηση απαντήσεων στις μεταφυσικές ανησυχίες που τον τυραννούν, ανοίγει ταυτόχρονα παράθυρα στον μεταβαλλόμενο κόσμο που έρχεται (10η Συμφωνία). Η μουσική του, χωρίς να σπάει τους δεσμούς με το λαμπρό παρελθόν, προχωρεί πέρα από τα πρότυπα της εποχής του, ελευθερώνοντας νέες πηγές εκφραστικών δυνατοτήτων, τις οποίες έφεραν σε ακραία σημεία οι επίγονοι του, πιστοί στο αποδομητικό πνεύμα του αιώνα μας. Ο ίδιος χρησιμοποιεί την ελευθερία αυτή για την ολοκλήρωση του μουσικού οικοδομήματος του καιρού του με την ανάπτυξη -μέσα από ιδιοφυείς ηχοχρωματικές διεργασίες και ρυθμικές εναλλαγές-του δραματικού στοιχείου. Ανάπτυξη η οποία, σε συνδυασμό με την ένταξη της φωνής στα συμφωνικά του έργα (Συμφωνίες 2,3,4 και το Τραγούδι της Γης), τους προσδίδει βαθιά ανθρώπινο παλμό που εγγίζει τα μύχια της ψυχής. Όπως τούτο συμβαίνει σε καταληκτικά μέρη του έργου του, όπου η συμπυκνωμένη σε δεητική απαντοχή συναισθηματική φόρτιση απελευθερώνεται σε μια λυτρωτική έκλαμψη μουσικού φωτός.

Η ολοκλήρωση αυτή βαίνει και προς μιαν άλλη κατεύθυνση, ιδιαίτερης σημασίας στην ανακυκλούμενη αντιπαράθεση μας με τη Δύση: στον μακραίωνα, αρμονικό και καρποφόρο συγχρωτισμό του λυρικού λατινικού Νότου με την ελεγειακή κελτική Δύση και τον στοχαστικό τευτονικό Βορρά, που μας έδωσε το αγλάισμα της έντεχνης ευρωπαϊκής μουσικής, ο Mahler εισάγει, ενσωματώνοντας οργανικά -(όχι αποσπασματικά ή φολκλορικά)- αντίλαλους λυγμώδους μέλους από πανάρχαιες ανατολικομεσογειακές κοιτίδες, ευρύνοντας έτσι την οικουμενικότητα της μουσικής του έκφρασης.

Αυτά, ταπεινό αντίδωρο ευγνωμοσύνης για την ανεκτίμητη δωρεά ενός μεγάλου μουσικού δημιουργού.

Μυκηναϊκό τεχνικό θαύμα

Με την ευκαιρία των θερινών διακοπών εκατοντάδες χιλιάδες διέσχισαν ολοταχώς και αμέριμνα τον κάμπο της Κωπαΐδας. Ελάχιστοι ίσως σταμάτησαν για να επισκεφθούν το Κάστρο του Γλα, όπου ο ακαδημαϊκός κ. Σπύρος Ιακωβίδης διεξάγει αποκαλυπτικές ανασκαφές. Και πόσοι, άραγε, έχουν κάποια αμυδρή ιδέα πως το κάπως μονότονο αυτό τοπίο κρύβει ένα θαύμα τεχνικής, που οι Μινύες της Μυκηναϊκής Ελλάδας πραγματοποίησαν πριν από τρεισήμισι χιλιετίες και χίλια σχεδόν χρόνια πριν από το Ευπαλίνειο υδραγωγείο της Σάμου.

Εκεί, κοντά στον Ορχομενό, στη συμβολή του Μέλανος ποταμού και του Βοιωτικού Κηφισού, οι Μινύες ξεκίνησαν μεγάλο ανάχωμα, το οποίο βαίνοντας παράλληλα με τα βραχώδη πρανή της βόρειας όχθης της Κωπαϊδας, περιόριζε τα νερά των δύο ποταμών σε μία ευρεία πλωτή αύλακα που κατέληγε στις καταβόθρες, στην ανατολική εσχατιά της λίμνης, έξι χιλιόμετρα από την παραλία του Ευβοϊκού, απόσταση που δεν απέκλειε τη δια ξηράς διαπεραίωση των πλοίων από την αύλακα στη θάλασσα. Η αύλαξ αυτή, μήκους άνω των 35 χιλιομέτρων και η παράλληλη λεωφόρος που «επέστεφε» το μέγα ανάχωμα χάριζαν στο μεσόγειο Ορχομενό τα στρατηγικά πλεονεκτήματα που τον καθιστούσαν τη ναυτική εκείνη δύναμη, η οποία έστειλε στον Τρωικό πόλεμο τις τριάντα «γλαφυρές» νήες. Η παρεπόμενη ναυπηγική δραστηριότητα, που περιελάμβανε βέβαια την κατασκευή κουπιών -«κώπας»- έδωσε το όνομα σε πόλισμα καθώς και στην περιοχή της λίμνης. Η χάρις στην αύλακα αποστράγγιση μεγάλου μέρους της λίμνης, ολοκληρούμενη με τη μέθοδο των περιμαντρωμένων «πόλντερ», που εφάρμοσαν και οι Ολλανδοί πάνω από τρεις χιλιάδες χρόνια αργότερα, προνοούσε και για την ύπαρξη στο βαθύτερο τμήμα της αναγκαίας εκτάσεως για την υποδοχή των υδάτων από ενδεχόμενες υπερχειλίσεις των ποταμών, από τις οποίες η περιμάντρωση προστάτευε τα καλλιεργούμενα «πόλντερ». Ο προκύπτων γεωργικός πλούτος έδινε στον Ορχομενό ανάλογη οικονομική δύναμη, παράλληλα με τη στρατηγική.

Όλα αυτά τα θαυμαστά (σχετική μνεία από τον αρχαιολόγο κ. Μαριολάκο στην «Κ» 8/7/95), αξιολογότερα ίσως από τα πασίγνωστα υδραυλικά έργα των Ασσυροβαβυλωνίων, προσφέρονται σε τρίτομη πραγματεία, υπόδειγμα τευτονικής εμβρίθειας και μεθοδικότητας, από διακλαδική ομάδα επιστημόνων του Τεχνικού Πανεπιστημίου του Μονάχου, υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Δρ J. Knauss.

Θα ήταν ευχής έργον, κάποιος εμπνευσμένος χορηγός να αναλάμβανε τα έξοδα μετάφρασης και έκδοσης του μνημειώδους αυτού έργου που, αποκαλύπτοντας τις απροσδόκητα προηγμένες τεχνικές επιδόσεις των Μυκηναίων Ελλήνων, συμπληρώνει στον τεχνικό τομέα το έργο της αποκρυπτογράφησης από τον Ventris της μυκηναϊκής γραφής (Γραμμικής Β), που διεύρυνε τα όρια της «φθεγγόμενης» ιστορίας μας ως τα μέσα της δεύτερης χιλιετίας π.Χ.

Η επιστροφή του Οργάνου

Είδε το φως στη φωτοδότρα τούτη γη. Στη γη που φύλαξε στοργικά για δύο χιλιάδες χρόνια τα λείψανα του, για να μας τα αποδώσει πρόσφατα στο Δίο. Συνόδευσε αρχαίες γιορτές και εντυπωσίασε αργότερα έκθαμβους βάρβαρους στα μυθώδη ανάκτορα της Βασιλεύουσας. Έγινε δώρο πολύτιμο κραταιού Βυζαντινού αυτοκράτορα προς την άξεστη ακόμη τότε Δύση. Ήρθε κατόπιν η κατάρα της τουρκικής κατάκτησης να μας καταδικάσει στο ψυγείο της ιστορίας για μισή χιλιετία. Κι ίσως ακόμη να μην έχουμε συνέλθει από το ψύχος. Στο μεταξύ η Ευρωπαϊκή Δύση, βγαίνοντας από το μεσαιωνικό χειμώνα, εισερχόταν σε μια - χαμένη για μας - ζωογόνο άνοιξη, όπου οι σπόροι της ελληνορωμαϊκής κληρονομιάς, γονιμοποιημένοι με το σφρίγος νέων, άφθαρτων γενών, ετοίμαζαν πολύτιμους καρπούς. Και παίρνοντας τους θησαυρούς του κλασικού κόσμου που κατέρρεε, πρόσθεσε τον δικό της ιδιοφυή δυναμισμό. Έδωσε φτερά στην ύλη υψώνοντας εκπληκτικούς καθεδρικούς ναούς ν' αγγίζουν τον ουρανό. Μα πάνω απ' όλα, σε μια δημιουργική διαδικασία αιώνων χάρισε στην ανθρωπότητα το υψηλότερο επίτευγμα της, το θαύμα της Ευρωπαϊκής Μουσικής.

Συνταιριάζοντας τον ελεύθερο κυματισμό του μουσικού αισθήματος με του μυαλού την πειθαρχημένη δομική δύναμη σε μια πρωτόγνωρη θεϊκής έμπνευσης πολυφωνική διαλεκτική, ξεπέρασε ό,τι μέχρι τότε είχε κατακτήσει το ανθρώπινο πνεύμα σε όλα τα πλάτη της γης.

Και έγινε η Ευρώπη πηγή αέναης μουσικής προσφοράς και μαγικό χωνευτήρι ξένων μουσικών τρόπων. Μεταμόρφωσε τον άναρθρο αραβικό γόο σε σφριγηλή και πάλλουσα ισπανική μουσική. Ανάπλασε τον θρήνο της ιουδαϊκής συναγωγής, φθάνοντας στις υπερκόσμιες σφαίρες της Μαλεριανής λυτρωτικής έκστασης. Με την προσιδιάζουσα ιδιοφυία αντέστρεψε την αρχική έννοια της ατομικής άμιλλας του λατινικού "Concerto" σε συλλογική, συντονισμένη συμβολή πλειάδος εκτελεστών στην πραγμάτωση πολυδιάστατου έργου, πριν καν η αρχή αυτή βρει ευρεία εφαρμογή στον τομέα της παραγωγικής διαδικασίας, όπου έκανε δυνατό το αντίστοιχο μετεωρικό άλμα του σύγχρονου τεχνικού πολιτισμού.

Ίσως η επιστροφή του Οργάνου στη γενέτειρά του σημάνει την απελευθέρωσή μας από βαλκανογενείς αγκυλώσεις και την πληρέστερη ψυχική, επανένταξή μας στο δημιουργικό ευρωπαϊκό πνεύμα πρόσφορο, όπως εξ άλλου έχει αποδειχθεί, σε κάθε γόνιμο συγκερασμό.

(Μ)Ονομα(νια) και πάλι

Σκιαμαχούμε και ερίζουμε περί Μακεδόνων σκιάς. Σκιάς η οποία έχει αποκρύψει απο την όρασή μας τους πραγματικούς κινδύνους που αποκρυσταλλώνονται στα βόρεια σύνορα μας. Εκεί όπου οι εξ ανατολών παγίως απειλητικοί «γείτονές» μας με μακρόπνοο σύστημα, επίμονη και διερευνητική φαντασία χτίζουν πάνω από το κεφάλι μας γέφυρα προς τη δύση πολλαπλών λωρίδων επικοινωνίας, πολιτικής, στρατιωτικής οικονομικής και ενεργειακής. Κάτω από αυτή τη γέφυρα, αν δεν προσέξουμε, θα βρεθούμε, σαν τους γνωστούς περιθωριακούς απόκληρους της τύχης. Εμείς, αντί ν' αντιμετωπίσουμε τον κίνδυνο με ρεαλιστικές πρωτοβουλίες, κολλήσαμε στο «όνομα», σαν πεισματωμένα νήπια, ανήμπορα κραυγάζοντας μπροστά στην «αδικία των μεγάλων». Αρνούμαστε χωρίς συζήτηση και δεν προτείνουμε τίποτε το εποικοδομητικό. Οι πολιτικοί μας; Εκτός μιας - δυο εξαιρέσεων (π.χ. Κύρκος), κομματικοί μάγειροι ευτελών παραδοσιακών εδεσμάτων που διεγείρουν τον εθνικό μας ουρανίσκο χωρίς να τρέφουν το σώμα του έθνους. Αυτά μας διαφημίζουν, αυτά τους ζητάμε, αυτά μας σερβίρουν.

Και ο φαύλος κύκλος συνεχίζεται ατέρμων. Το "πολιτικό κόστος" έχει ανεπανόρθωτα διαβρώσει το πολιτικό ήθος και εξαλείψει ολοσχερώς το θάρρος για υπεύθυνη ενημέρωση του πολίτη (αν υπάρχει ακόμη αυτός και δεν τον έχει καταβροχθίσει ο «λαός»). Ενημέρωση ως προς την πραγματικότητα των διεθνών συσχετισμών και την ανάγκη -μέσα στα πλαίσια που η πραγματικότητα αυτή διαγράφει- μελετημένης ιεράρχησης στόχων, με υποχωρήσεις στα ελάσσονα για την επίτευξη του μείζονος.

Το επιστέγασμα, η παραλυτική αποχή από κάθε θετική πρόταση και πρωτοβουλία -που έτσι αναπόφευκτα εκχωρείται στην καιροφυλακτούσα άλλη πλευρά- και η πρωτοφανής επιλογή της παρελκυστικής εκκρεμότητας, την ώρα που ξέρουμε πως ο χρόνος δουλεύει εις βάρος μας. Αλλά βέβαια υπάρχει πάντοτε η σιγουριά του δημοφιλούς μας άλλοθι: για ό,τι συμβεί θα φταίει, ως γνωστόν, η κοινή συνωμοσία εχθρών και φίλων κατά της χώρας μας.